امروز‌ :آذر 2, 1398

صاحب اوّلین و تنها کتاب شیعه از قرن یکم هجری-ابوصادق سُلَیم هِلالی

ابوصادق سُلَیم بن قیس عامری هِلالی کوفی ۲ سال قبل از هجرت به دنیا آمد وسال ۷۰ یا ۷۶ قمری از دنیا رحلت نمود. او از یاران معتمد معصومین (علیهم السّلام) محسوب می شود و در محضر امام علی (علیه السّلام),امام حسن و امام حسین و امام سجّاد و امام محمد باقر (علیهم السّلام) حاضر بوده و از یاران و یاوران محبوب آنان تلقّی میشده است.

نسب و ولادت

کنیه سُلَیم, ابوصادق و پسر قیس است. گویند که هلال بن عامر که در حجاز و سپس در شام و عراق روزگار به سر می برده است,از فرزندان حضرت اسماعیل نبی پسر حضرت ابراهیم خلیل (علیهم السّلام) است و سلیم منسوب به طایفه اوست.

سلیم در کوفه و دو سال قبل از هجرت نبی اکرم (ص) بوده است و هنگام رحلت رسول الله (ص) 12 سال داشته است. ابن قیس چه در زمان رسول الله (ص) و چه بعد از ایشان در دوره خلافت ابوبکر بن ابی قُحافه در شهر مدینه نبوده است.ایشان که از اصحاب اهل بیت (ع) محسوب می شوند در شهادت بانو فاطمه الزهرا (سلام الله علیها) و قضایای سقیفه هیچ نقشی نداشتند.

دوران زندگی سُلَیم بن قیس

در زمان عُمَر بن خطاب

در ابتدای خلافت عُمَر قبل از سال 16م هجری به مدینه آمد که در آن هنگام حدود 15 ساله بوده است. در همین سال سلمان محمّدی فارسی والی مدائن شد و در همین شهر دار فانی را وداع گفت و ارتباط ابن قیس و سلمان سالها قطع شد.

در زمان عثمان بن عفان

در سال 23 هجری که عثمان بن عفان به خلافت جامعه مسلمین رسید سُلیم از خواص یاران امام علی (علیه السّلام) بود و در خفا از ایشان اخبار ثبت می کرد و وقایع را می نگاشت.

ابن قیس در زمانه ایی که عثمان حاکم بود با مقداد و اَبوذَر ارتباط داشت و با ابوذر به مکّه مکرّمه مشرف شد و هنگامی که خطبه اباذرغفاری در کنار بیت الله الحرام شنید و نوشت 25 سال داشت. بعد از آن به مدینه برگشت.

کعبه مکّه مکّرمه
کعبه مکّه مکّرمه

سالها بعد به ربذه رفت تا ابوذر را عیادت کند. ربذه جایی بود که در سال 34 هجری قمری ابی ذر را بدانجا تبعید کرده بودند.

در زمان امام علی علیه السّلام ولی الله

سُلَیم بن قیس زمانی که علی بن ابی طالب (علیه السّلام) در سال 35 هجری قمری زمامداری حکومت جامعه مسلمین را به عهده گرفت از همراهان همیشگی ایشان محسوب می شد.

او در جنگ ها به همراه حیدر کرّار در اوّلین صف مجاهدین که به “شرطة الخمیس” شناخته می شدند مبارزه میکرد. شرطة الخمیس جان بر کفان امام علی (ع) بودند که همواره مسلح و در اداره حکومت و اجرای حدود الهی و پاسداری از امنیت و آماده سازی نیروهای لشکر اسلام در خدمت بودند.

ابن قیس دیده ها و شنیده هایش را به کتابت در می آورد.

در زمان جنگ جمل

او در رکاب امام علی (ع) از شهر مدینه به شهر بصره آمد و در جنگ جمل پایاپای ایشان در صف اول تا آخرنبرد جنگید. سلیم ابن قیس خصوصیات جنگ و افراد حاضر در آن و اتفاقات شهر بصره بعد از جنگ و مهم تر از همه خطبه امیرمؤمنان (ع) پس از اتمام جنگ به ثبت رسانده است.

در زمان جنگ صفین

او از بصره به همراه سَیّد العارفین علی (ع) در میانه سال 36 هجری قمری به کوفه آمد و در رکاب ایشان در طلایه لشکر در صفین شمشیر میزد و تا آخرین روز جنگ صفین در سال 38 هجری که 17 ماه از جنگ سپری شده بود درحالی حضور داشت که 40 ساله بود. در این روز که شدیدترین روز تمام طول جنگ بود و هفتاد هزار نفر کشته شدند به “یوم الهریر” شهرت یافت.

او مکاتبات امام علی (ع) با معاویه و خطبه های امیرمؤمنان (ع) در جنگ را را نوشته است.

همچنین قصّه راهبی که به هنگام بازگشت از جنگ توبه کرد و اسلام آورد و کتب منسوب به عیسی بن مریم (ع) را به آن حضرت تحویل داد را هم نگاشته است.

در اواخر 38 هجری به دیدار نوه امیرالمؤمنین (ع) ,علی بن حسین(ع), که شیره خواره بود رفت.

سپس به شهر مدائن سفر کرد و با حذیفة بن یمان از صحابه دانای به اسرار ملاقات نمود.

در زمان جنگ نهروان تا شهادت امیر المؤمنین(علیه السلام)

کتاب اسرار آل محمد (ص) اثر سُلَیم بن قیس
کتاب اسرار آل محمد (ص) اثر سُلَیم بن قیس

او که در غزوه نهروان حاضر بود, در مورد آن جنگ نوشت. سپس در سال 40 هجری سُلیم بن قیس به همراه لشکر امیرالمؤمنین در کوفه برای نبرد جدیدی با معاویه آماده می‌شد که در 21 رمضان همان سال امام علی را به شهادت رساندند. او در سه روز آخر عمر امیرالمؤمنین(ع) حاضر بود و وصیت آن حضرت را نگاشت.

در زمان امام حسن مجتبی (علیه السلام)

سُلیم پس از شهادت امام علی(ع) در خدمت امام حسن مجتبی(ع) بود. او خطبه حسن بن علی (ع) در برابر معاویه بن ابی سفیان هنگامی که معاویه برای صلح به کوفه وارد شده بود را نوشت.او همچنین همه آنچه که از معاویه همچون ابداع و تحریف حدیث ها, ظلم و ستم ها وجنایت ها سرمیداد را کتابت می کرد.

در زمان امام حسین (علیه السلام)

سُلیم بعد از شهادت امام حسن مجتبی (ع) حدودا 50 ساله بود که به خدمت عالیجناب سَیّدالشهداء شد. او با تقیه خود را از شر زیاد بن ابیه حاکم گماشته شده معاویه بر کوفه نگه داشت و نیز به دار و دسته حکومت نفوذ کرد و یکبار از روی نامه محرمانه معاویه نسخه برداری کرد که کسی جز او از این سند تاریخی یاد نکرده است.

در سال 50 هجری که معاویه بن ابوسفیان به بهانه حج به مدینه رفته بود، ابن قیس هم برای تهیه و ثبت گزارش از کوفه به مدینه رفت و اقدامات معاویه علیه شیعیان را نگاشت.

امام حسین(ع) , 2 سال قبل از مرگ معاویه در سال 58 هجری قمری ، در منا بیش از 700 نفر از اصحاب و طائعین را جمع نمود و علیه معاویه خطبه ای ایراد فرمود.ابن قیاس که بالای 60 سال داشت حاضر در آن جمع بود فرامین سرورمان را به تمامیت می نوشت.

احتمال می رود که سُلیم در سال 61 قمری در میان زندانیان ابن زیاد گرفتار بوده است که امام حسین(ع) را همراهی نکرده و در کنار ایشان حضور نداشته است و در رکاب ایشان در صحرای کربلا شهید نشده است. الله اعلم

در زمان امام سجّاد و امام باقر(علیهما السلام)

بعد از مصیبت کربلا و شهادت سرور و سالارمان (ع), ابن قیاس در محضر علی بن حسین زین العابدین (ع) خدمتگذار بود و محمّد بن علی باقر العلوم (ع) فرزند ایشان که در دهه اول زندگی خود بود و بیش از هفت سال سن داشت را هم مشاهده کرده بود.

ابن قیاس در نوشتارهای خود از این زمان که عبدالله بن زبیر خود را امیرالمؤمنین خوانده بود و قیام مختار در عراق رخ داده بود هیچ ننوشته است.

ولی ظاهرا تا زمان حجاج در کوفه بوده است.

در زمان حجّاج بن یوسف ثقفی

حجّاج بن یوسف ثقفی که ازسال 75 هجری قمری حاکم گماشته شده عبدالملک بن مروان برعراق گردید, هنگام ورودش به کوفه به دنبال گروه دوستداران اهل بیت و یاران علی بن ابی طالب (ع) می گردید. از اینرو سُلیم بن قیس که در 77 سالگی خود به سر می برد به ناچار از کوفه به سمت سرزمین فارس فرار کرد و در نزدیکی شیراز در شهری بنام “نوبندجان” قرار گرفت.

در ایران و علت ماندگاری کتاب او

در شهر نوبندجان,ابو اسماعیل فیروز اَبان بن ابی عیّاش که نوجوانی 14 ساله بود, سُلیم بن قیس را به منزل پدری خود برد. آن جوان از سُلیم به عنوان پیرمردی اهل عبادت,دوری گزین از جمع که از شهرت برحذر است,سخت کوش,بزرگوار و صاحب چهره ای نورانی و حزنی طولانی یاد میکند.

سُلیم بیمار شد و یک سال بعد رحلت نمود. او ماجرای نوشته هایش را قبل از مرگش با ابن ابی عیاش در میان گذاشت و او را توجیه کرد که کتاب باید نزد معتمدین باشد نه دشمنان خدا و شرط کرد که تا او زنده است درمورد کتاب دیگری نباید اطلاع دهد و پس از رحلت او نیز کتابش را جز به شیعیان حقیقی ندهد و تنها به دین داران معتمد بسپارد و از ابان سوگند خواست و خداوند را گواه گرفت.

سپس کل کتاب را برای او خواند و مطالبش را برای او توضیح داد تا او به بهترین شکل امانت داری کند.

کتاب سُلَیم بن قیس هِلالی

قدیمی ترین کتاب اهل شیعه به او منسوب است که بزرگترین سند تایید آن اخبار خود ائمه معصوم (علیهم السّلام) می باشد که کتاب سُلَیم بن قیس را الفبای شیعه خوانده اند. در اینباره از امام جعفر الصّادق نقل است که فرمودند:

هر کس از دوستان و شیعیان ما کتاب سُلَیم بن قیس هِلالی را نداشته باشد چیزی از مسائل ولایت ما نزد او نیست و از اسباب ما آگاهی ندارد. آن کتاب، الفبای شیعه است.

ابجد الشیعه اثر سُلیم
ابجد الشیعه اثر سُلیم

کتاب او که به زبان عربی است به نام هایی چون “ابجد الشیعه“,”السقیفه“,”وفاة النبی(ص)“,” کتاب فِتَن“,”کتاب امامت” خوانده می شود و به فارسی “اسرار آل محمد(ص)” ترجمه شده است.

کتاب او موافقان و مخالفانی دارد. موافقانی همچون ابن ندیم,نعمانی, بدرالدین سُبکی,میر حامد حسین,محمد باقر خوانساری و محدث قمی و مخالفانی چون شیخ مفید,علامه حلّی,ابن داوود حلی,محمدتقی شوشتری که کتاب را دارای تناقضات,مشکلات بسیار و تدلیس وآشفتگی میدانند.

وفات

سرانجام او بعد از یک سال بیماری در سال 76 هجری قمری در سن 78 سالگی رحلت نمود و گویند در همان شهر نوبندجان در نزدیکی شیراز به خاک سپرده شده است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *