امروز‌ :آذر 2, 1398

ابوبکر بن شهاب الزُّهری اوّلین تدوینگر اخبار

کنیه،نسب،لقب

محمّد بن مسلم بن عبیدالله بن عبدالله شهاب ملقب به الزّهری از محدثان و فقها دومین سده قمری است. اختمال میرود او در سال 51 هجری در قبیله بنی زهره بن کلاب در مکّه ولادت یافته باشد.مادرش هم از آل ابن شهاب بود که عایشه نام داشت. کنیه او ابوبکر است.

ابوبکر بن شهاب الزُّهری نیز از تابعین رسول الله(ص) محسوب میشود و برخی ازاصحاب ایشان را دیده است. او پس از مکّه مدتی در یثرب می زیسته است و همه علوم ظاهر را در آنجا آموخت و سپس به شامات میرود و در آنجا اسکان میکند و 40 سال آخر عمر خویش(90 تا 130 هجری) را میان شام و مدینه در آمد و شد بود .

او را داناترین عالم زمانه خویش خوانده اند که متاسفانه در خدمت حکومت ستمگر امویّون بوده است .

ابوبکر بن شهاب الزُّهری از عده زیادی اخبار و روایت نقل میکرده است و عده زیادی هم از الزُّهری نقل کرده اند. او را همه علمای شیعه از اهل سنّت میدانند اما از بعضی با این حال ابوبکر الزُّهری از شاگردان آل محمد(ص) بوده اما محبوب آنان نبوده است چرا که کسانی را به دوستی میگیرد که دشمن خداوند و دوستان اویند.

از او همچنین اخبار متعددی از امام زین العابدین (ع) و سایر معصومین (ع) همچون امام جعفر الصّادق (ع) نقل شده است.


نخستین تدوینگر حدیث

ابوبکر بن شهاب الزُّهری نخستین کسی است ,چه از میان اصحاب چه از میان تابعین, که به تدوین اخبار و روایات مشغول شد و احادیث را از راویان بزرگی همچون اَبان بن عُثمَان, سعید بن مُسَیِّب, عُروَة بن زُبیر آموخت.

قلعه عُروَة بن زُبیر در زبیر در مدینه
قلعه عُروَة بن زُبیر در زبیر در مدینه

البته او این کار را به امر دربار امویّان انجام داد که چندین بار چهارپایان احادیث جعل شده در میان آنها وجود دارد!

کتب ها نگارش شدند که بار چهارپایان شدند
کتب ها نگارش شدند که بار چهارپایان شدند

همچنین او در تدوین علم مَغازی(کلمه ای به معنی میدان غزوه – علم مغازی دانشی است که اطلاعات جامعی درمورد جنگهایی که رسول الله فرمانده آنها بوده است به ما میدهد مخصوصا درباره آیاتی که پیرامون غزوات نازل شده اند) سهم زیادی دارد .


رابطه ابن شهاب الزُّهری با آل نبی اکرم(ص)

با آنکه پدرش مسلم همراه مُصَب بن زُبَیر و جد ابوبکر,عبیدالله, بهمراه مشرکین بوده است و از کتابهای زندگینامه برداشت می شود که ابن شهاب الزُّهری از مسیر ولایت امام علی (ع) با توجه به آنکه او از عاملان دربار و حکومت بنی امیه تلقی می شده, انحراف داشته است.

اما به هر حال ابوبکر الزُّهری از صحابه و شاگردان امام زمان خود, امام سجّاد(ع) معرفی شده است و حتی نقل است که درباریان به او بخاطر رابطه با علی بن حُسَین (ع) سخره میگرفتند.


نامه شدید الحن و کوبنده امام سجّاد(ع) به الزُّهری

از محتوای نامه امام سجّاد (ع) روشن است که تا چه حد ایشان از اعمال ابوبکر بن شهاب الزُّهری و علمای پس از او که به دربار ظلم خدمت کردند بیزار و دردمند است.

Ali ibn Husayn Zayn al-Imam Sajjad- Abidin
Ali ibn Husayn Zayn al-Imam Sajjad- Abidin

ایشان از نتیجه عمل قبیح ابوبکر بن شهاب الزُّهری میگوید که با نزدیک شدن او به دربار و اجابت خواسته امویّان درمورد کار کردن برای آنان در واقع به دوستی با دشمنان خدا پرداخته است و برای از بین نبردن باطل آنهم در حالتی که ساز و کار باطل زیادی در حکومت امویّان بود به آنان نزدیک نشده است بلکه حُبّ ریاست و دنیا بوده است و اینکار او باعث مشکوک ساختن عالمان در اذهان عمومی شده است و کمک کردن به ظالمان در گمراه ساختن مردم و مشروع کردن ستمگری های آنان بوده است!

ایشان از قرآن حکیم (بخشی از آیه 187 سوره آل عمران) گواه می آورد و می فرماید که خداوند در کتابش فرمود:

و هنگامی که خداوند به کسانی که به آنان کتاب بخشید پیمان گرفت که حقایق آن را برای مردم روشن سازند و پنهانش نسازند

و نیز میفرماید که چقدر ازآنکه او مصداق این آیه (بخشی از 169 سوره اعراف) شود که خداوند میفراید:

گروهی جانشین آنان شدند که کتاب(الهی) را به ارث بردند[درحالی که] متاع دنی دنیا را میگزینند و میگویند ما آمرزیده میشویم!

دینار طلای امویان در دوره ابن عبدالملک
دینار طلای امویان در دوره ابن عبدالملک

البته امام(ع) قصد ندارند که از او خرده گیرند و او او را سرزنش کنند و می خواهند که آنچه را که از چشم او غافل مانده است را خداوند تعالی (برای او) جبران نماید و آنچه را که از دین از دست او رفته است را به او بازگرداند و می فرماید که:

باری گفته حق _جلّ و جلاله_ را بیاد آر که فرمود: “نصیحت کن که تذکر مؤمنان را سود(ها) می رساند” [آیه55 سوره ذاریات]

ایشان میفرمایند که اصل علت اینکه مردم به او روی آورده اند و جایگاهی که او داراست نشانگر آن است که علمای صالح از جامعه محو شده اند! و اینکه او که عالمی در لباس روحانیّت است این فتنه و مرض سخت را در جامعه وجود آورده است که مردم از کسب و کار هایی که داشتند پشیمانند و بسیار میل دارند که به جایگاه او برسند و اینچنین مردم جامعه دچار گمراهی ژرفی شده اند.

راه نجات زهری و امثال او

امام سجّاد(ع) به ابوبکر بن شهاب الزُّهری میفرماید که اکر میخواهد به صّالحین,همان کسانی که با زُهدشان از دنیا روی برگرداندند و به قبر ورود کردند در شرایطی که بسیار از زیاده خواهی و تن پروری دور می شوند و شکمهایشان به پشتشان می چسبد و فریب دنیا را نمیخورند و به فتنه گری نمی پردازند و در جستجوی کمال عالی انسانی هستند و خود را با چیزی معطل نمی کنند, همان کسان که میان آنان و خداوند هیچ حائل نیست, ملحق شود باید از همه آنچه که حکومت به او داده رو برگرداند.

إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ .


رابطه ابوبکر بن شهاب الزُّهری با اُمویّان

او غالب عمر خود را برای بنی اُمیّه کار کرده بود و معلم بچه های هِشام بن عبدالمَلِک شد و به دستور هشام به آنان حدیث می آموخت. هشام بن عبدالملک برای ابن شهاب الزُّهری دو نویسنده و دستیار گماشته بود که نقش منشی برای او بازی می کردد و گفته هایش را می نوشتند که بعد از مرگ او تعداد بسیار زیادی کتاب در خزانه هشام به جای مانده بود.

هشام بن عبدالملک
هشام بن عبدالملک

عُمَر بن عَبدالعَزیز و الزُّهری

پس از آنکه عُمَر بن عَبدالعَزیز مشهور به عُمر دوم در سال 99 هجری قمری به خلافت حکومت بنی امیه رسید منع استفاده از احادیث نبوی را لغو کرد و لعن و سبّ کردن علی بن ابی طالب(ع) را ممنوع ساخت و فرمان داد که همه احادیث و علوم را ضبط و ثبت کنند.

عُمر دوّم طی نامه هایی به ابوبکرِ بن محمّد حَزْم انصاری والی و قاضی شهر یثرب و عُمّال دیگه در شهرهای دیگه بیم ازبین رفتن علوم اسلامی را متوجه ساخت و به همگی دستور داد تا احادیث رسول الله(ص) را جمع آوری کنند. حتّی خود عُمَر بن عبدالعزیز نزد همه کسانی که از خاتم النبیّین حدیث شنیده و حفظ بودند رفت و با تمام قُوا به جمع آوری آنان پرداخت.

عُمر به عُمّال پیک فرستاد که از میان همه عُلما از محمّد بن مسلم بن عبدالله شهاب الزّهری آگاه تر به سنُت سراغ ندارم از وی استفاده کنید. به نقل برخی گفته ها ابوبکر بن شهاب الزُّهری اولین کسی است که در شام و حجاز به فرمان عُمر بن عبدالعزیز حدیث جمع می کند.

طول خلافت عُمر بن عبدالعزیز بسیار کوتاه بود (حدود 2 سال و 5 ماه) و کتب بسیاری که گفته شده الزُّهری جمع آوری کرده به جای نمانده است شاید کار او بعد از اتمام دوره عُمر ناتمام می ماند. الله اَعلم.


مریدان الزُّهری و آثار او

کتاب مرویّات الزهری
کتاب مرویّات الزهری

ابوبکر بن شهاب الزُّهری را برجسته ترین عالم در حجاز و شامات می دانند و او را بنیانگذار و مهمترین نماینده مکتب تاریخ نگاری یثرب(مدینه) میدانند که او خود روش نگارش آن را برمبناهای بسیار استوار تعیین کرده است.

ابوبکر بن شهاب الزُّهری مریدانی همچون عَقیل بن خالد، ابن إسحاق ، مالک ابن انس الأصبحی، محّمد بن رّاشد، یونس بن یَزید، اوزاعی، تَنّوخی، مُحّمد بن وَلید، موسی بن عُقبَه و ابن ابی سبزه داشته است که در نواحی شامات دانش او را نشر و گسترش می دادند.

نقل است که ابوبکر زهری حافظه بسیار قوی داشته که بیکبار هرآنجه میشنید در خاطر نقش اما همه چیز را نگارش میکرد.

صالح بن کَیسان که هم عصر اوست گفته که آنها به نگارش سنّت نبی اکرم(ص) پرداختند که بعد از آن ابوبکر بن شهاب الزُّهری به نگارش احوال صحابه ایشان هم پرداخت.

ابوبکر بن شهاب الزُّهری پس از آن به نگارش تاریخ خُلَفا و تالیفاتی در مَغازی نیز پرداخت که استنادات او در این علم تماماَ برپایه روایات عُروة بن زُبَیر و سَعید بن مُسَیب میباشد.

اثر المَغازی

اشتهار ابوبکر زهری بیشتر بخاطر همین کتاب است که به نوعی نه فقط اخبار غزوات بلکه سیره کامل رسول اکرم(ص) و همه مرحله های زندگی ایشان را نیز دَربَر دارد. کتاب او اشاراتی به ابتدای آفرینش,احوال انبیا(ص), حیات رسول الله(ص) در مکّه مکرمه و مدینه منوّره, نبردهای آن حضرت(ص) و فتح مکّه جنگ های بعد از آن,در باب خُلق عظیم و شخصیت ممتازو زندگی ویژه ایشان دارد.

تقریبا همه کسانی که در باب دانش مغازی نوشته اند از کتاب او استفاده و یا یاد کرده اند.من جمله : الواقِدی, ابن إسحاق, احمد بن یحیی بلاذُری, طَبَری, ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سعد, عبدالرزّاق بن همّام صَنعانی, صفدی و حاجی خلیفه.

سیرة نگاری

تحلیل بخش های کتاب المغازی او نشان می دهد که او حدود سیرة نگاری را مشخص نموده است. او برمبنای سلسلع و ترتیب سالها وقایع را نمایان داشته است. کار اوساده،روان، شفاف و بدون اغراق در ماجراهاست.

ابوبکر زهری از نسب و نژاد ، وقایای ابتدای اسلام، دوران راشدین و انتخاب هریک بعنوان خلیفه،بنای دیوان سیاه،کشتن عُثمان، جمع آوری کلام الله مجید، فتنه های زمان امام علی (ع) و … گفته است .

او هرچند خادم دربار بنی امیه محسوب می شد و رابطه نزدیکی با هشام بن عبدالملک و وَلید بن عبد الملک داشت و دارای مقام و منزلت بالایی نزد این دو بود و یزید بن عبد الملک او را به قضاوت منصوب کرد و سالها در دمشق اقامت داشت اما او از این دوره زیاد سخن به میان نیاورده است.

همچنین او را به دلیل اقامتش در دمشق از نمایندگان مکتب تاریخ نگاری شام می دانند.

او همچنین به امر امیر مکه و عراق،خالد بن عبدالله قسری، مشغول به نگارش کتابی درباره قبیله های اعراب شمال شد که به اتمام نرسید.

تفسیر قرآن

ابوبکر بن شهاب الزُّهری در حیطه علوم مربوط به قرآن نیز آثاری همچون ” تَنزیل القرآن به مکّه و مدینه”،” النّاسخ و المنسوخ فی القرآن” که به همّت دکتر حاتم ضامن فقیه علوم اسلامی به چاپ رسیده است.


ابن شهاب الزُّهری در منظر شیعی و سنیّ

در روایات و اخبار اهل سنّت او دارای مقام و منزلت بسزایی است. برخی از علمای بزرگ شیعی ار او روایت و حدیث آورده اند و او را از محبّان زین العابدین (ع) و اصحاب ایشان و امام جعفر بن محمّد الصّادق (ع) معرفی کرده اند و آنان را بس بزرگ می دانسته است.

بسیاری از مواقع ابن شهاب به صراحت و علنی ارادتش به امام سجّاد را ابراز می نمود مثلاً هروقت از آمام سجّاد سخنی نقل میکرد میگفت زین العابدین برایم فرمود و این را از آنجهت می گفت که شنیده بود که رسول الله (ص) فرموده اند که روز دّین ندا کنند که زین العابدین کجاست ؟ و رسول الله (ص) به فرزندشان علی بن حسین(ع) نظر می کنند و ایشان از میان صف ها به جلو گام برمیدارند.

سَید الساجدین زین العابدین علی بن حسین امام سجّاد
سَید الساجدین زین العابدین علی بن حسین امام سجّاد

همچنین درباره ابن شهاب زهری از سُفیان بن عُیُینه نقل شده است که هنگامی که از او درمورد زاهدترین مردمان کیست؟ او پاسخ داده که علیّ بن حسین(ع). چراکه از آن بزرگوار شنیده بود که :

خوش ندارم از خالق دنیا، دنیا را بخواهم چه برسد که از مخلوقی چون خود بخواهم!

آیا در سرای خداوند عزّ و جلّ غیر او بخواهم؟

بسیاری روایات اینچنین در کتب معتمد علمای بزرگ شیعه آمده است و همچنین عالمان علم رِجالهم از او بد نگفته اند و نیز او را از دوستداران اهل بیت نبی اکرم (ص) خوانده اند.


وفات

ابوبکر بن شهاب الزُّهری که تا انتهای حیات خود در خدمت خلفای امویّان بود و به مشروع جلوه نمودن خلافت و محکم ساختن حکومت آنان یاری رساند، در نهایت در سال 124 هجری قمری در روستای شغیب که در محدوده مرز بین فلسطین و حجاز است فوت کرد و در شام مدفون است.

۞ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ۚ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ۖ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا


 آيا در زمين سير و سفر نكرده‏ اند تا بنگرند سرانجام كسانى كه پيش از آنان بودند چگونه بود، كه خداوند نابودشان كرد، و سرنوشت كافران همانند آن است‏

[سوره محمّد (صلوات الله علیه و آله الطَیّبینَ الطّاهرین) آیه 10]

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *